Σύνοψη
Ο βιασμός (άρθρο 336 ΠΚ) είναι το βαρύτερο έγκλημα κατά της σεξουαλικής αυτοδιάθεσης και προϋποθέτει εξαναγκασμό με σωματική ή ψυχολογική βία. Η σελίδα εξηγεί τι πρέπει να αποδειχθεί, τον ρόλο της συγκατάθεσης, τα μοντέλα συναίνεσης και τις ειδικές μορφές βιασμού. Η ενημέρωση είναι γενική και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη νομική συμβουλή.
Περιεχόμενα
- Τι σημαίνει βιασμός;
- Έχουμε πάντα βιασμό όταν δεν υπάρχει ρητή συναίνεση;
- Τι σημαίνει «γενετήσια πράξη χωρίς συναίνεση»;
- Έχουμε βιασμό όταν ο δράστης εξαπατά ή παραπλανά το θύμα;
- Ποια η σημασία της «συναίνεσης» στον βιασμό;
- Θεωρείται βιασμός όταν το σεξ είναι απόρροια συναισθηματικού εκβιασμού;
- Πότε θεωρείται έγκυρη η συγκατάθεση;
- «Μόνο ΝΑΙ σημαίνει ΝΑΙ» ή «ΟΧΙ σημαίνει ΟΧΙ»: ποιο μοντέλο ακολουθεί η Ελλάδα;
- Υπάρχει ελαφρυντικό αν το θύμα «τα ήθελε» ή ήταν «προκλητικά ντυμένο»;
- Πότε έχουμε απόπειρα;
- Αν ο δράστης άλλαξε γνώμη και τα παράτησε στη μέση;
- Υπάρχει βιασμός μεταξύ ανδρών ή μεταξύ γυναικών;
- Μπορεί να καταδικαστεί για βιασμό μια γυναίκα;
- Υφίσταται βιασμός μεταξύ συζύγων;
- Μια πόρνη μπορεί να θεωρηθεί θύμα βιασμού;
- Πρέπει το θύμα να αποδείξει ότι αντιστάθηκε;
- Συναινεί το θύμα όταν μένει ακίνητο και αμίλητο;
- Πώς αντιμετωπίζεται η περίπτωση που το θύμα «πάγωσε»;
- Τι συμβαίνει όταν το θύμα είναι μεθυσμένο και δεν μπορεί να αντιδράσει;
- Αν το θύμα είναι ΑμεΑ και δεν καταλαβαίνει την πράξη;
- Τι είναι ο ομαδικός βιασμός;
- Ποια η τιμωρία στον θανατηφόρο βιασμό;
- Υφίσταται βιασμός «εξ αμελείας»;
- Ο πατέρας που βιάζει το 12χρονο παιδί του πώς τιμωρείται;
Συχνές ερωτήσεις — βιασμός
Τι σημαίνει βιασμός;
Το πιο σοβαρό έγκλημα (κακούργημα) που προσβάλλει τη σεξουαλική αυτοδιάθεση του ανθρώπου (άρ. 336 ΠΚ). Τρία στοιχεία αποδεικνύονται: η άσκηση σωματικής ή ψυχολογικής βίας, ο εξαναγκασμός του θύματος και η τέλεση γενετήσιας πράξης με ή από το θύμα.
Έχουμε πάντα βιασμό όταν δεν υπάρχει ρητή συναίνεση;
Όχι πάντα. Ο βιασμός κατά το ελληνικό δίκαιο προϋποθέτει όχι απλώς την έλλειψη συναίνεσης, αλλά την αντίθετη βούληση του θύματος, η οποία κάμπτεται εξαναγκαστικά με βία, σωματική ή ψυχική. Η έλλειψη συναίνεσης μπορεί να είναι και αδιαφορία ή αμφιθυμία, που δεν αρκούν. Η κάμψη της βούλησης με πειθώ ή υποσχέσεις δεν δημιουργεί βιασμό.
Τι σημαίνει «γενετήσια πράξη χωρίς συναίνεση»;
Είναι μια ελαφρύτερη παραλλαγή βιασμού (άρ. 336 §4 ΠΚ): ο δράστης απείλησε το θύμα, όχι όμως για τη ζωή ή το σώμα του (π.χ. για την περιουσία ή την προσωπική του ελευθερία), ή το αιφνιδίασε, και έτσι τέλεσε τη γενετήσια πράξη. Η διάταξη (από το 2019) σχεδόν δεν έχει εφαρμοστεί από τα Δικαστήρια.
Έχουμε βιασμό όταν ο δράστης εξαπατά ή παραπλανά το θύμα;
Όχι, εφόσον το θύμα έδωσε τη συγκατάθεσή του για ορισμένη σεξουαλική πράξη με το συγκεκριμένο πρόσωπο. Το θέμα δεν έχει αντιμετωπιστεί από τα ελληνικά Δικαστήρια· στην επιστήμη υποστηρίζεται ότι εξαπατήσεις για την ταυτότητα του συντρόφου ή το είδος των πράξεων μπορούν να θεμελιώσουν βιασμό.
Ποια η σημασία της «συναίνεσης» στον βιασμό;
Πολύ βασική, μόνο που πρόκειται για «συγκατάθεση» (πραγματικό γεγονός, φυσική βούληση) και όχι για «συναίνεση» (που συνδέεται με στάθμιση αγαθών και προϋποθέσεις εγκυρότητας). Για τη συγκατάθεση δεν ερευνάται η ικανότητα, η τυχόν παραπλάνηση ή η αντίθεση στα χρηστά ήθη· αρκεί να υπάρχει.
Θεωρείται βιασμός όταν το σεξ είναι απόρροια συναισθηματικού εκβιασμού;
Όχι. Ο βιασμός θέλει εξαναγκασμό, με σωματική βία ή απειλή ζωής ή σωματικής ακεραιότητας. Απειλή για άλλα μικρότερης σημασίας πράγματα (π.χ. χωρισμός) δεν αρκεί. Εδώ υπάρχει συναίνεση, έστω δοθείσα υπό συναισθηματική πίεση· πρόκειται για προσαρμοσμένες επιλογές που δεν συνιστούν αντίθεση.
Πότε θεωρείται έγκυρη η συγκατάθεση;
Δεν χρειάζεται συμβολαιογράφος ούτε γραπτός ή ρητός τύπος· μπορεί να προκύπτει και από τη συμπεριφορά. Πρέπει να μην είναι αποτέλεσμα εξαναγκασμού, ούτε γενική και αφηρημένη. Μπορεί να είναι ελαττωματική λόγω ηλικιακής ανωριμότητας (το όριο είναι τα 15 έτη) ή λόγω προβλημάτων σχηματισμού ή έκφρασης της βούλησης.
«Μόνο ΝΑΙ σημαίνει ΝΑΙ» ή «ΟΧΙ σημαίνει ΟΧΙ»: ποιο μοντέλο ακολουθεί η Ελλάδα;
Το μοντέλο «Μόνο ΝΑΙ σημαίνει ΝΑΙ» (Ηνωμένο Βασίλειο, Σουηδία, Κύπρος) καθιστά αξιόποινη κάθε πράξη χωρίς θετική συναίνεση. Το μοντέλο «ΟΧΙ σημαίνει ΟΧΙ» (Γερμανία) τιμωρεί την πράξη παρά την αναγνωρίσιμη αντίθετη βούληση. Η Ελλάδα υιοθετεί το μοντέλο του εξαναγκασμού (άρ. 336 §1 ΠΚ): αξιόποινη είναι η πράξη μετά από κάμψη της αντίθετης βούλησης με σωματική ή ψυχολογική βία.
Υπάρχει ελαφρυντικό αν το θύμα «τα ήθελε» ή ήταν «προκλητικά ντυμένο»;
Όχι. Το «προκλητικό» ντύσιμο δεν σημαίνει συγκατάθεση. Αν το θύμα εξέφρασε την αντίθεσή του, δεν ενδιαφέρει τι φορούσε, πώς φέρθηκε ή τι είχε γίνει πριν.
Πότε έχουμε απόπειρα;
Όταν ο δράστης άσκησε βία ή εκτόξευσε απειλή αλλά δεν κατάφερε να τελέσει γενετήσια πράξη (π.χ. το θύμα αντιστάθηκε, φώναξε ή προσήλθαν άλλοι). Αν σκόπευε συνουσία και «έμεινε» σε άλλες σεξουαλικές πράξεις, χρεώνεται ολοκληρωμένο βιασμό. Η απόπειρα τιμωρείται με μειωμένη ποινή.
Αν ο δράστης άλλαξε γνώμη και τα παράτησε στη μέση;
Δεν τιμωρείται, αν υπάρχει «εκούσια υπαναχώρηση»: πρέπει να είναι αυθόρμητη και να οφείλεται σε εσωτερικούς λόγους (όχι π.χ. επειδή έφτασε η Αστυνομία) και είναι δυνατή μόνο μέχρι την τέλεση της σεξουαλικής πράξης.
Υπάρχει βιασμός μεταξύ ανδρών ή μεταξύ γυναικών;
Ναι, τόσο μεταξύ ανδρών όσο και μεταξύ γυναικών, αφού ο βιασμός δεν απαιτεί συνουσία αλλά αρκούν και άλλες ισοβαρείς σεξουαλικές πράξεις.
Μπορεί να καταδικαστεί για βιασμό μια γυναίκα;
Ναι. Είτε ως ηθικός αυτουργός, συνεργός ή συναυτουργός, είτε και ως φυσικός αυτουργός (π.χ. με διείσδυση με αντικείμενα ή στοματικό σεξ). Οι περιπτώσεις είναι σπάνιες.
Υφίσταται βιασμός μεταξύ συζύγων;
Ναι, κανονικά. Μέχρι το 2006 δεν ίσχυε, καθώς στοιχείο του βιασμού ήταν η «εξώγαμη» συνουσία. Σήμερα ο «βιασμός εντός γάμου» συνιστά και ενδοοικογενειακή βία.
Μια πόρνη μπορεί να θεωρηθεί θύμα βιασμού;
Ναι, ακόμη και από υποψήφιο πελάτη της. Καθώς ο νόμος προστατεύει τη σεξουαλική αυτοδιάθεση, κανείς δεν χάνει αυτό το δικαίωμα, όποιο επάγγελμα ή επιλογές κι αν έχει.
Πρέπει το θύμα να αποδείξει ότι αντιστάθηκε;
Όχι. Ο νόμος δεν το απαιτεί. Αρκεί η αντίθετη βούληση και η έκφρασή της. Βιασμός υπάρχει ακόμη και αν το θύμα «πάγωσε», ακινητοποιήθηκε ή αιφνιδιάστηκε. Τα ιατροδικαστικά ευρήματα βοηθούν στην απόδειξη.
Συναινεί το θύμα όταν μένει ακίνητο και αμίλητο;
Όχι. Η σιωπή και η ακινησία από μόνες τους δεν σημαίνουν ούτε συναίνεση ούτε αντίθεση· εξαρτώνται από το πλαίσιο, τις περιστάσεις και τις σχέσεις των εμπλεκομένων.
Πώς αντιμετωπίζεται η περίπτωση που το θύμα «πάγωσε»;
Το «πάγωμα» θεωρείται μηχανισμός άμυνας του ανθρώπου σε επίθεση, που επιδιώκει να μειώσει τις αρνητικές συνέπειες της απρόσμενης σεξουαλικής προσβολής.
Τι συμβαίνει όταν το θύμα είναι μεθυσμένο και δεν μπορεί να αντιδράσει;
Προβλέπεται ως «κατάχρηση ανίκανου προς αντίσταση σε γενετήσια πράξη» (άρ. 338 ΠΚ): αν λόγω μέθης, ζάλης, σοκ, εξάντλησης ή ουσιών το θύμα δεν αντιλαμβανόταν τι γινόταν ή δεν μπορούσε να αντισταθεί και ο δράστης προχωρά, τιμωρείται.
Αν το θύμα είναι ΑμεΑ και δεν καταλαβαίνει την πράξη;
Συνιστά κακούργημα η σεξουαλική πράξη με κατάχρηση διανοητικής ή σωματικής αναπηρίας (άρ. 338 ΠΚ)· είναι αδιάφορο ότι το θύμα «συναινεί», αρκεί ότι δεν μπορεί να διαμορφώσει, να εκδηλώσει ή να πραγματώσει τη βούλησή του.
Τι είναι ο ομαδικός βιασμός;
Βαριά (διακεκριμένη) μορφή, όταν δύο ή περισσότεροι δράστες ενεργούν από κοινού: τελούν τη σεξουαλική πράξη (ταυτόχρονα ή διαδοχικά) και ασκούν τον εξαναγκασμό. Τιμωρείται με ισόβια κάθειρξη.
Ποια η τιμωρία στον θανατηφόρο βιασμό;
Ισόβια κάθειρξη, όταν ο δράστης επέφερε εξ αμελείας τον θάνατο του θύματος τελώντας τον βιασμό. Αν τον σκότωσε με δόλο, υπάρχουν δύο εγκλήματα (βιασμός και ανθρωποκτονία από πρόθεση), όπως στην υπόθεση «Τοπαλούδη».
Υφίσταται βιασμός «εξ αμελείας»;
Στην Ελλάδα όχι· ο βιασμός τελείται και τιμωρείται μόνο με δόλο (έστω ενδεχόμενο). Το ζήτημα συζητείται επιστημονικά και έχει ήδη θεσμοθετηθεί στη Σουηδία.
Ο πατέρας που βιάζει το 12χρονο παιδί του πώς τιμωρείται;
Κατ’ αρχήν για τρία εγκλήματα (βιασμός, αποπλάνηση, αιμομειξία). Μετά την ενοποίηση (2021) βιασμού και αποπλάνησης στον «βιασμό ανηλίκου», ο οποίος τιμωρείται με ισόβια, τιμωρείται με ισόβια κάθειρξη και επιπλέον με πρόσκαιρη κάθειρξη για την αιμομειξία.